จุดสุดท้ายของการเดินทางลงกรุงเทพ คือ วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ คณะพระภิกษุราษฎรบนพื้นที่สูง จำนวน ๙๙ รูป เข้ากราบสักการะสรีระสังขาร เจ้าประคุณสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ ประธานคณะพระธรรมจาริก องค์ทุติยะ (ระหว่างปีพุทธศักราช ๒๕๓๗-๒๕๕๘) มาคราวนี้ต่างจากมาคราวก่อนเป็นไหนๆ ทุกคราวครั้งที่มาวัดปากน้ำ ได้กราบนมัสการ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ ได้เห็นความรัก ความเมตตาที่พระมหาเถระมีต่อพระผู้น้อย แค่คราวนี้มากราบสรีระที่สนทนาไม่ได้ ไม่เห็นรอยยิ้ม ไม่ได้ยินน้ำเสียง ไม่ได้ซักถาม ไม่ได้ตอบคำถาม ไม่ได้นำเสนองานอย่างแต่ก่อน แต่สิ่งทั้งปวงเหล่านั้นจารึกไว้ในความทรงจำดีๆ : เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ในความทรงจำ :

…………………………

นับตั้งแต่ที่ข้าพเจ้าสมัครเข้าเป็นพระธรรมจาริก เมื่อปีพุทธศักราช 2538 อาศัยร่มเงาแห่งพระมหาเถระ ผู้เป็นสังฆบดีคู่แผ่นดินปกครองดูแลให้ร่มเงาคณะสงฆ์หนเหนือ นามว่า “สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์” พระเดชพระคุณ เจ้าพระคุณสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ เป็นพระมหาเถระที่มีคุณูปการต่องานพระพุทธศาสนาบนพื้นที่สูงอย่างเอนกปการ นับตั้งแต่ท่านดำรงตำแหน่งประธานคณะพระธรรมจาริก รูปที่ 2 ต่อจาก เจ้าประคุณสมเด็จพระพุทธชินวงศ์ วัดเบญจมบพิตร ตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2538 เป็นต้นมาแต่เดิมท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ ก็เป็นพระธรรมจาริรุ่นแรก ปฏิบัติศาสนกิจ ณ บ้านม้ง จังหวัดเพชรบูรณ์ ด้วย ถือว่าเป็นพระธรรมจาริกรุ่นบุกเบิก ที่เป็นการวางรากฐานงานพระธรรมจาริกให้รุ่งเรืองต่อมายาวนานถึงปัจจุบัน ………………………………….. นับตั้งแต่ปลายปีพุทธศักราช 2537 จนถึงต้นปี พุทธศักราช 2558 เจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นพระมหาเถระที่เป็นร่มโพธิ์ใบใหญ่ ร่มไทรใบหนา ปกปักรักษางานพระธรรมจาริก ให้อยู่เย็นเป็นสุขเสมอมา ทุกปีท่านเดินทางไปเป็นประธานประชุมปฐมนิเทศที่วัดศรีโสดา พระอารามหลวง เชียงใหม่ ทุกปีท่านต้องขึ้นดอยปฏิบัติศาสนกิจ เป็นประธานในงานแสดงตนเป็นพุทธมามกะ ของพี่น้องราษฎร์บนพื้นที่สูง เยี่ยมอาศรมพระธรรมจาริก เยี่ยมพุทธศาสนิกชน พร้อมทั้งมอบปัจจัยบำรุงอาศรม พัฒนาอาศรม สร้างอาศรมนั้นๆ เป็นสังฆกรณียกิจที่พระเดชพระคุณเจ้าพระคุณสมเด็จฯ ปฏิบัติสืบมา อย่างสม่ำเสมอมิได้ขาด เป็นความชุ่มเย็นที่ชะโลมลงหัวใจของเราชาวพระธรรมจาริก แม้การสถาปนาวัดไทยในสหรัฐอเมริกา นามว่า วัดไทยสุชาดาธรรมจาริกสังฆวิหาร ก็สานต่อปณิธานของเจ้าประคุณสมเด็จฯ ด้วย ล่าสุดได้ไปกราบถวายรายงานต่อพระเดชพระคุณ คราวกลับไทย ท่านขอให้ส่งรายงานผลการปฏิบัติสังฆกรณียกิจที่คณะสงฆ์จัดพิมเผยแพร่เป็นประจำทุกปี ให้อ่านด้วย แต่ปีนี้ยังไม่ได้ส่งถวาย เพราะภารกิจ และโรคโควิดระบาดหนัก ทำให้ห่างหายไป ………………………….. วันนี้ทราบข่าวจากสื่อต่างๆ ว่า เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ได้กลับคืนสู่วิถีแห่งธรรมชาติ จากไปอย่างไม่มีวันกลับ รู้สึกจุกในอก ใจหายเป็นที่สุด เกียรติคุณของพระเดชพระคุณที่มีต่อกระผมนั่น สุดจะพรรณนาได้หมดในวันเดียว การปฏิบัติหน้าที่พระธรรมจาริก สนองงานพระเดชพระคุณเจ้าพระคุณสมเด็จฯ ในห้วงระยะเวลากว่า 2 ทศวรรษนั่น ทำให้รู้ลึก รู้ถึงเกียรติคุณของพระเดชพระคุณเจ้าพระคุณสมเด็จฯ อย่างกว้างขวาง กว้างไกล กว้างใหญ่ไพศาลมาก มิสามารถจะพรรณนาให้สิ้นสุดลงได้ ………………………….. ตลอดระยะเวลาที่เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ดำรงตำแหน่งประธานคณะพระธรรมจาริก จะมีสำนักงานประธาน ตั้งอยู่ที่วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ ทุกคราวครั้งที่มีการประชุมคณะกรรมการเพื่อพิจารณางบประมาณประจำปี ระหว่างกรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ มูลนิธิเผยแพร่พระพุทธศาสนาแก่ชนถิ่นกันดารในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี สำนักงานส่วนกลางวัดเบญจมบพิตร สำนักงานส่วนภูมิภาค วัดศรีโสดาพระอารามหลวง และคราวใดที่กำหนดไปประชุมที่วัดปากน้ำ มักจะได้เข้ากราบถวายสักการะต่อพระเดชพระคุณเจ้าพระคุณสมเด็จฯ เสมอๆ …………………………… ตลอดระยะเวลากว่า 20 ปี นั่น ทุกเทศกาลวานบวชชาวเขาประจำปี ต้องพาคณะนาคแลผู้ปกครองชาวเขาไปกราบลา พระเดชพระคุณ เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ก็เมตตาให้การต้อนรับ และให้เลี้ยงอาหารค่ำเป็นประจำทุกปีเช่นกัน ถึงเทศกาลงานประชุมประจำปี ท่านก็เมตตาประทานย่ามที่ระลึกสำหรับถวายคณะพระธรรมจาริก พระสังฆาธิการ ที่มาร่วมปีละ 500 รูป อย่างสม่ำเสมอเป็นประจำทุกปีเช่นกัน ……………………………. สำหรับข้าพเจ้าเอง ปริญญาบัตรใบแรก ครุศาสตร์มหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ พัดพระครูฐานานุกรมเล่มแรก ที่ “พระครูใบฎีกา” เล่มสอง ที่ “พระครูวินัยธร” โล่เกียรติคุณ โล่แรกในรุ่น ในฐานะผู้ปฏิบัติงานพระธรรมจาริก ดีเด่น สาขาการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พระเดชพระคุณ เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ก็เป็นผู้ประทาน ยังจำและตราตรึงสืบมาจนปัจจุบัน คราวไปสนองงานพระเดชพระคุณ เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ที่อาศรมพระธรรมจาริกบ้านแพะ ตำบลแม่ตื่น อำเภอแม่ระมาด จังหวัดตาก คราวนั่นต้องลงเรือจากจุดหนึ่งไปอีกจุดหนึ่งเพื่อขึ้นท่านไปยังอาศรมฯ เจ้าประคุณสมเด็จฯ โปรดจำวัดที่อาศรมฯ แห่งนี้ เพราะลึกหนทางไม่สะดวกเข้าออก ข้าพเจ้ากราบเรียนถวายรายงาน เรื่องวิถีชีวิต วัฒนธรรม ความเชื่อ อาชีพ ของชาวชุมชนระแวกนี้ รายงานจบพระเดชพระคุณเจ้าพระคุณสมเด็จฯ ถามว่า “เป็นมหาหรือเปล่าเราน่ะ” กราบเรียนถวายไปว่า “ไม่ได้เรียนขอรับ” ด้วยเหตุผลนี้ คราวมาสร้างวัดไทยในสหรัฐอเมริกา จึงสมัครเข้าเรียนบาลีของสมัชชาสงฆ์ไทยในสหรัฐอเมริกา สานต่อคำถามของเจ้าพระคุณสมเด็จฯ อย่างที่ทราบแล้ว ……………………………… เมื่อร่มโพธิ์ร่มไทรล้มลงแบบกระทันก็ยากที่จะทำใจได้ น้อมสังการพระเดชพระคุณ เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ด้วยความอาลัยยิ่ง ขอกราบบูชาธรรม พระเดชพระคุณ เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ด้วยเศียรเกล้าฯ