ภาคนิพนธ์( Term Project) นวัตกรรมการจัดการชุมชน มหาวิทยาลัยแม่โจ้-แพร่ เฉลิมพระเกียรติ เรื่อง “การสร้างกระบวนการทางปัญญาพัฒนาเด็ก เยาวชน และครอบครัวต้นแบบ เพื่อการพึ่งพาตนเองอย่างยั่งยืนตามศาสตร์พระราชา” : สวนผักสร้างสรรค์ พื้นที่สร้างสุข ปลอดอบายมุขและการพนัน ณ ศูนย์การเรียนรู้มหาวิชชาลัยธรรมะ อาศรมพอเพียงภิรมย์ ชุมชนบ้านหัวโกรก ตำบลพญาเย็น อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา” โดย พระครูพิศาลธรรมจารี

……………………………………….

“สวนผักสร้างสรรค์ พื้นที่สร้างสุข

ปลอดอบายมุขและการพนัน” สถานการณ์ : การขับเคลื่อนงานโดยใช้ศูนย์การเรียนรู้มหาวิชชาลัยธรรมะ อาศรมพอเพียงภิรมย์เป็นฐานคิด มาจากเรื่องของเศรษฐกิจพอเพียง ศาสตร์พระราชา แต่เดิมพื้นที่บ้านหัวโกรก ผู้คนอาศัยกันแบบระบบเครือญาติที่เหนียวแน่น เป็นชุมชนบ้านสวนที่มีความสงบสันติ มีที่ดินและแหล่งน้ำสำหรับทำการเกษตรเพื่อลดรายจ่ายของครัวเรือน มีตลาดสำหรับระบายสินค้า มีแหล่งเรียนรู้มากมายในบริเวณใกล้เคียง แต่การปฏิบัติของชาวบ้าน ชาวสวนกลับสวนกระแสสังคมและสถานการณ์ทุนทางสังคมที่หลากหลายอย่างน่าใจหาย ติดอยู่ในวงจรอุบาทก์คือ โง่ จน เจ็บ เพราะหลายครอบครัว ไม่มีที่ ไม่มีทุน ไม่มีทีม ไม่มีผู้รู้ให้คำปรึกษา การศึกษาน้อย ไม่มีอาชีพ ไม่มีต้นแบบที่ดีงาม หากชาวบ้านที่นี่ได้รับการกระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้อย่างถูกต้องมีสัมมาทิฏฐิ คิดเป็น ทำเป็น และแก้ปัญหาชีวิตเป็น ก็น่าจะลดภาระปัญหาครอบครัว ปัญหาการพนันไพ่ หวย และการพนันบอล ปัญหาเสพติด ปัญหาชุมชน และปัญหาเครือญาติลงได้อย่างมาก ซึ่งปัญหาเรื้อรังเหล่านี้มีมานับเป็นศตวรรษ ส่งผลให้ลูกหลานขาดความอบอุ่น ขาดโอกาสทางการศึกษา ขาดอาชีพและรายได้หลัก ศูนย์การเรียนรู้มหาวิชชาลัยธรรมะ อาศรมพอเพียงภิรมย์ มีแนวความคิดที่จะสร้างความรู้และภูมิคุ้มกันให้กับคนในชุมชน จึงได้จัดทำโครงการวิจัย“การพัฒนาเยาวชนและครอบครัวต้นแบบเพื่อการพึ่งตนเองอย่างยั่งยืนตามศาสตร์พระราชา ด้วยการสร้างศูนย์สาธิตบ้านสวนพอเพียงภิรมย์ ตามรอยพระยุคลบาท เพื่อการเฮ็ดอยู่เฮ็ดกิน ชุมชนบ้านหัวโกรก ตำบลพญาเย็น อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมาขึ้นโดยที่พิจารณาเห็นว่าจะเริ่มจากครอบครัวในชุมชนใกล้เคียงที่ตั้งอาศรมพอเพียงภิรมย์ ทั้ง ๒๒ ครอบครัวก่อนเป็นเบื้องต้น เพื่อรังสรรค์ให้เป็นครอบครัวต้นแบบ พอเพียง พออยู่พอกิน ไม่ฟุ้งเฟ้อ มีคุณธรรมด้วยการเอื้อเฟื้อเกื้อกูลกัน ช่วยเหลือแบ่งปันกันและดูแลกัน ลด ละ และเลิกการบริโภคเหล้า บุหรี่ และการพนันอย่างสิ้นเชิง ก่อนที่จะขยายผลไปสู่ครอบครัวอื่น หรือชุมชนอื่นอย่างยั่งยืนต่อไป

กิจกรรมที่ผู้เขียนได้ร่วมดำเนินการมาตั้งแต่ปีพุทธศักราช ๒๕๕๓ เป็นต้นมา เป็นผลงานที่สร้างนวัตกรรมการเรียนรู้ และการพัฒนากลุ่มเยาวชนในชุมชน และองค์กรศูนย์การเรียนรู้ สร้างความภาคภูมิใจแก่ผู้เขียนเป็นอย่างมาก โดยอาศัยการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วน ดังรายละเอียดกิจกรรมต่อไปนี้

…………………

โครงการสร้างกระบวนการทางปัญญาพัฒนาเด็ก เยาวชน และครอบครัวต้นแบบเพื่อการพึ่งพาตัวเองตามศาสตร์พระราชา เกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขบางประการ โดยเห็นว่า ศาสตร์พระราชา เป็นวิชาที่จะสร้างพลังเยาวชให้คิดเป็น ทำเป็น แก้ปัญหาเป็น สมานฉันท์สามัคคี ใช้เวลาให้เป็นประโยชน์ต่อตนเอง ต่อครอบครัว และต่อสังคม ณ พื้นที่นี้จึงตอบโจทย์ได้ทั้งหมดในช่วงระยะเวลาที่ผ่านมา หลักการสวนผักสร้างสรรค์ พื้นที่สร้างสุข ปลอดอบายมุขและการพนัน เป็นกิจกรรมสร้างสรรค์ที่สร้างพื้นที่ทางสังคมให้กับเด็กและเยาวชน เข้ามามีบทบาทในการเรียนรู้ด้านศาสตร์พระราชา ตามคอนเซ็ปท์ที่ว่า กินทุกอย่างที่ปลูกและปลูกทุกอย่างที่กิน มีกิจกรรมสร้างสรรค์มากมาย อาทิ ชวนน้องปลูกผัก ซึ่งในสมัยนั่นมีพันธุ์ผักและสมุนไพรพื้นบ้านรวมๆก็เกือบ 100 ชนิด ได้รวบรวมเป็นพิพิธภัณฑ์สำหรับได้ศึกษาของเด็กๆและเยาวชนต่อไป ทำผลิตภัณฑ์บ้านสวน ในสมัยนั้นมีการทำผลิตภัณฑ์หลายอย่าง อาทิ พริกป่น ขมิ้นผง เครื่องต้มยำอบแห้ง เป็นต้น จัดทำเมนูเด็ดบ้านสวน เมนูอาการพื้นบ้าน ผัดผัก ลวกผัก แกงเรียงผัก ฯลฯ อบรมธรรมะ เข้าค่ายปลูกผักและสมุนไพร ตามหลักภูมิธรรมขั้นพื้นฐาน 12 ประการ ของเจ้าประคุณสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ปอ.ปยุต ปยุตฺโต ทำบ้านดิน จัดทำห้องสมุดธรรมะสิกขาลัย จัดตั้งกองทุนสวัสดิการ จัดทำสารนิพนธ์ เผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร ประสานงานนักศึกษามหาวิทยาลัยต่าง นักวิชาการที่มีความรู้ความสามารถ ประสาน อบต. มูลนิธิ มสช. หน่วยงาน สสส. หน่วยงานวิชาการ สกว. ประสานงานพระมหาเถระ พระอนุเถระ จากทิศทั้งสี่ เป็นต้น

……………………………………….

๑) สวนผักเพื่อยกระดับการพึ่งตนเองด้านอาหารและพึ่งตนเองด้านอื่นๆ มุ่งเน้นสร้างพื้นที่อาหารปลอดภัย ยกระดับการพึ่งตนเองด้านอาหารของคนในพื้นที่และการพึ่งตนเองด้านอื่นๆ ส่งเสริมการปลูกผักปลอดสาร สร้างอาหารปลอดภัย กินทุกอย่างที่ปลูกและปลูกทุกอย่างที่กิน ทำงานด้วยความรื่นรมย์ มีสติ มีเพื่อน มีงาน มีเงิน และมีเงื่อนไข

๒) สวนผักเพื่อการบำบัด ต้องการพัฒนาและสนับสนุนให้เกิดพื้นที่สวนผักเพื่อการบำบัดเยียวยาทั้งในด้าน ร่างกายและจิตใจ โดยใช้พื้นที่สวนผัก/กิจกรรมการปลูกผักเป็นเครื่องมือ ร่วมกับกระบวนการ/กิจกรรมการบำบัดสำหรับกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ อาทิ ผู้ติดยาเสพติด ติดการพนัน กลุ่มด้อยโอกาส ถึงบุคคลทั่วไปที่ต้องการพื้นที่สำหรับการพักผ่อน ผ่อนคลายจากความเครียด ความวิตกกังวล และปัญหาอื่นๆที่ต้องเผชิญ

๓) สวนผักเพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชน มุ่งเน้นขยายการเรียนรู้ไปยังโรงเรียน สถานศึกษา กลุ่มคนหรือองค์กรทำงานด้านเด็กและเยาวชนที่ต้องการนำเรื่องการปลูกผัก/สวนผักไปเชื่อมโยงกับการสร้างกระบวนการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชนที่มากไปกว่าการสอนให้เด็กและเยาวชนปลูกผักเป็นหรือการมีอาหาร ปลอดภัย แต่ใช้กิจกรรมของสวนผักเป็นเครื่องมือให้เด็กและเยาวชนได้เรียนรู้เรื่องราวของธรรมชาติ ที่มาอาหาร ทักษะการทำเกษตร การเรียนรู้ที่จะทำอะไรด้วยตนเองโดยเริ่มจากการปลูกผัก และการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ตลอดจนบูรณาการกิจกรรมเข้าไปสู่หลักสูตรการเรียนการสอนของโรงเรียน และร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการผลักดันให้เกิดการนำกระบวนการ/หลักสูตรเหล่านี้ ขยายไปยังโรงเรียน สถานศึกษา หรือองค์กรอื่นๆเพิ่มมากขึ้น

๔) สวนผักเพื่อการสร้างพื้นที่ความสัมพันธ์รูปแบบใหม่ของสังคม เป็นการเปิดโอกาสให้กลุ่มคน ชุมชน องค์กรหรือหน่วยงานที่สนใจรวมกลุ่มกันปลูกผักแบบไม่ใช้สารเคมีใดๆที่นอกจาก จะมีผักสำหรับการบริโภคและแบ่งปันแล้ว จะต้องเชื่อมโยงการใช้ประโยชน์พื้นที่ดังกล่าวเป็นเครื่องมือสำหรับการทำ กิจกรรมสำหรับการสร้างความสัมพันธ์ หรือวิถีชีวิตทางเลือกอื่นๆของคนเมือง เช่น เป็นพื้นที่ของการพบปะ พูดคุย กิจกรรมสันทนาการสำหรับคนเมือง,เป็นพื้นที่ของการแลกเปลี่ยน แบ่งปันผลผลิต ความรู้ เทคนิคต่างๆ หรือการทำประโยชน์เพื่อผู้อื่น,พื้นที่การสร้างความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม เช่น การจัดการขยะในเมืองเพื่อหมุนเวียนมาใช้ในแปลงผัก,ลดการใช้สิ่งของหรือวิถี ชีวิตที่ทำลายสิ่งแวดล้อม เช่น ลดการใช้พลังงาน ลดการปล่อยก๊าซ ลดการบริโภคที่ไม่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม เป็นต้น