โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการจัดการเพื่อพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในโครงการบัณฑิตนักพัฒน์ นวัตกรชุมชนต้นแบบวิถีพุทธ มูลนิธิมหาวิชชาลัยธรรมะ

.........................................

คณะผู้วิจัย (1) พระครูพิศาลธรรมจารี ดร. ประธานโครงการบัณฑิตฯ (2) อาจารย์ ดร.ธวัช ราษฎร์โยธา อาจารย์พิเศษมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ประธานมูลนิธิมหาวิชชาลัยธรรมะ (3) ร้อยตำรวจตรี (หญิง) ดร.ราริสสา สงวนทรัพย์ องค์กรพระธรรมทูตคฤหัสถ์ ภาคพื้นอเมริกา (4) ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ว่าที่พันโท ศุภฤทธิ์ ธาราทิพย์นรา คณะรัฐประศาสนศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร

.........................................

ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหาการวิจัย

ในยุคปัจจุบันที่โลกเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วจากผลของเทคโนโลยีดิจิทัลและการเคลื่อนตัวของสังคมสู่ศตวรรษที่ 21 คุณลักษณะของบัณฑิตที่พึงประสงค์ไม่ได้จำกัดเพียงความรู้ในสาขาวิชาเท่านั้น หากแต่จำเป็นต้องประกอบด้วยความสามารถด้านนวัตกรรม ความคิดสร้างสรรค์ การแก้ปัญหา การทำงานร่วมกับผู้อื่น และคุณธรรมจริยธรรมในการดำรงชีวิตอย่างยั่งยืน โดยเฉพาะในสังคมไทยที่มีรากฐานวัฒนธรรมพุทธที่ส่งเสริมความเป็นอยู่แบบพอเพียง สมดุล และมีจิตสำนึกต่อชุมชน

โครงการบัณฑิตนักพัฒน์ นวัตกรชุมชนต้นแบบวิถีพุทธ เป็นหนึ่งในรูปแบบการจัดการศึกษาเชิงบูรณาการระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชน โดยมีเป้าหมายเพื่อสร้างบัณฑิตที่ไม่เพียงมีความรู้ความสามารถทางวิชาการ แต่ยังมีคุณลักษณะของ “นวัตกร” ที่สามารถคิดสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ตอบสนองต่อปัญหาและความต้องการของชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพบนพื้นฐานของหลักพุทธธรรม ความมีจิตอาสา และการมีส่วนร่วมในการพัฒนาท้องถิ่นอย่างยั่งยืน

อย่างไรก็ตาม ปรากฏว่ายังไม่มีการศึกษาที่เป็นระบบเกี่ยวกับรูปแบบการจัดการที่มีประสิทธิภาพในการพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในบริบทของโครงการบัณฑิตนักพัฒน์นี้โดยเฉพาะ โดยเฉพาะการประยุกต์หลักพุทธธรรมเข้ากับแนวทางการเรียนรู้ การฝึกปฏิบัติ และการสร้างประสบการณ์ตรงในการทำงานกับชุมชน

ดังนั้น การวิจัยในครั้งนี้จึงมุ่งเน้นเพื่อศึกษารูปแบบการจัดการที่เหมาะสมในการพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษา ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการยกระดับคุณภาพของบัณฑิตไทย และเป็นต้นแบบในการจัดการศึกษาที่ส่งเสริมการพัฒนาท้องถิ่นและประเทศชาติอย่างยั่งยืน ......................................... วัตถุประสงค์ของการวิจัย

 1. เพื่อศึกษาสภาพและปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในโครงการบัณฑิตนักพัฒน์

 2. เพื่อออกแบบรูปแบบการจัดการเพื่อพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในบริบทของวิถีพุทธ

 3. เพื่อทดลองใช้และประเมินประสิทธิผลของรูปแบบการจัดการที่พัฒนาขึ้น

 4. เพื่อเสนอแนวทางหรือข้อเสนอแนะในการพัฒนารูปแบบการจัดการเชิงระบบที่สามารถนำไปใช้ในสถาบันการศึกษาอื่น ๆ

⸻

คำถามการวิจัย

 1. สภาพและปัจจัยใดที่ส่งผลต่อการพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในโครงการบัณฑิตนักพัฒน์?

 2. รูปแบบการจัดการเชิงบูรณาการตามแนววิถีพุทธที่เหมาะสมกับการพัฒนานวัตกรควรมีลักษณะอย่างไร?

 3. รูปแบบการจัดการที่พัฒนาขึ้นสามารถส่งเสริมคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่?

 4. นักศึกษา อาจารย์ และชุมชนมีความพึงพอใจต่อรูปแบบการจัดการที่นำเสนอในระดับใด?

⸻

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับจากการวิจัย

 1. ได้ข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับบริบทการเรียนรู้ การมีส่วนร่วมของชุมชน และการพัฒนานวัตกรในระดับอุดมศึกษา

 2. ได้รูปแบบการจัดการที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการสร้างนักศึกษาที่มีคุณลักษณะนวัตกร มีจิตอาสา และมีคุณธรรมตามแนวพุทธ

 3. เป็นแนวทางในการพัฒนาและออกแบบหลักสูตรหรือกิจกรรมที่ตอบสนองต่อนโยบายการพัฒนาบัณฑิตในยุคเปลี่ยนผ่าน

 4. ช่วยส่งเสริมความร่วมมือระหว่างสถาบันการศึกษาและชุมชนในการพัฒนาอย่างยั่งยืนบนฐานวัฒนธรรมไทย

 5. ขยายผลไปยังโครงการหรือหลักสูตรอื่นที่ต้องการบูรณาการพุทธธรรมเข้ากับนวัตกรรมเพื่อเพื่อชุมชน ........................................

แนวคิด ทฤษฎี และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง สำหรับหัวข้อ “รูปแบบการจัดการเพื่อพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในโครงการบัณฑิตนักพัฒน์ นวัตกรชุมชนต้นแบบวิถีพุทธ”

ซึ่งสามารถนำไปใช้ในบทที่ 2 ของวิทยานิพนธ์หรืองานวิจัยได้

⸻

แนวคิด ทฤษฎี และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

1. แนวคิดเกี่ยวกับ “คุณลักษณะความเป็นนวัตกร”

 • ความเป็นนวัตกร (Innovator Characteristics) หมายถึง ความสามารถในการคิดริเริ่มสิ่งใหม่ การปรับใช้ความรู้เพื่อแก้ปัญหา และการพัฒนาแนวทางหรือผลิตภัณฑ์ที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม

 • ตามแนวคิดของ Joseph Schumpeter (1934) ผู้เป็นบิดาแห่งนวัตกรรมทางเศรษฐกิจ ได้เสนอว่าผู้ประกอบการที่มีพฤติกรรมเชิงนวัตกรรมคือผู้ที่สร้างความเปลี่ยนแปลง

 • คุณลักษณะของนวัตกรตามงานของ Rogers (2003) ได้แก่:

 1. ความคิดสร้างสรรค์ (Creativity)

 2. การริเริ่ม (Initiative)

 3. การยอมรับความเสี่ยง (Risk-taking)

 4. ความสามารถในการปรับตัว

 5. ความมุ่งมั่นต่อเป้าหมาย

⸻

2. แนวคิดเกี่ยวกับการเรียนรู้ของนักศึกษาผ่านชุมชน

 • แนวคิด การเรียนรู้เชิงประสบการณ์ (Experiential Learning Theory) โดย David Kolb (1984) สนับสนุนการเรียนรู้จากการลงมือทำ การสะท้อนคิด และการนำประสบการณ์ไปปรับใช้

 • แนวคิด การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม (Participatory Learning) สนับสนุนให้นักศึกษาเรียนรู้ร่วมกับชุมชน โดยบทบาทของนักศึกษาเปลี่ยนจาก “ผู้เรียน” เป็น “ผู้มีส่วนร่วมในการพัฒนา”

 • แนวคิด Service Learning (การเรียนรู้จากการบริการสังคม) ทำให้ผู้เรียนมีจิตสำนึกสาธารณะ เห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น

⸻

3. หลักพุทธธรรมกับการพัฒนานวัตกรรมชุมชน

 • หลักพุทธธรรม เช่น อิทธิบาท 4, สัปปุริสธรรม 7, และ พุทธเศรษฐศาสตร์ เน้นการพัฒนาบุคคลให้มีจิตสำนึกดี มีเป้าหมายเพื่อประโยชน์สุขส่วนรวม

 • แนวคิด เศรษฐกิจพอเพียง โดยในหลวงรัชกาลที่ 9 สนับสนุนการดำเนินชีวิตและพัฒนาอย่างมีเหตุผล รอบคอบ และมีภูมิคุ้มกัน

 • หลักพุทธธรรมสามารถเป็นฐานในการพัฒนานวัตกรรมอย่างมีคุณธรรม เช่น การพัฒนาอาหารชุมชนที่ปลอดภัย ไม่เบียดเบียน และตอบโจทย์ท้องถิ่น

⸻

4. แนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบการจัดการ

 • แนวคิดเกี่ยวกับการออกแบบ รูปแบบการจัดการ (Management Model) ประกอบด้วย 4 องค์ประกอบหลัก (McKinsey 7S, Taba Model ฯลฯ):

 1. Input – ปัจจัยนำเข้า เช่น นักศึกษา ชุมชน

 2. Process – กระบวนการจัดการ เช่น การฝึกอบรม การเรียนรู้ร่วม

 3. Output – ผลลัพธ์ เช่น การพัฒนาคุณลักษณะนวัตกร

 4. Feedback – การประเมินผลและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

⸻

5. งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

งานวิจัยไทย:

 1. ปาริชาติ คำพวง (2564)

“การพัฒนานวัตกรทางสังคมของนักศึกษาในโครงการพัฒนาท้องถิ่น”

→ พบว่า การลงพื้นที่ร่วมกับชุมชนส่งผลให้ผู้เรียนมีทักษะการแก้ปัญหา และเกิดจิตสำนึกเพื่อสาธารณะ

 2. อัญชลี ศรีสุวรรณ (2562)

“รูปแบบการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนานวัตกรรมในชุมชน”

→ รูปแบบที่ดีควรใช้ฐานชุมชนร่วมกับการวิเคราะห์ปัญหาอย่างเป็นระบบ

งานวิจัยต่างประเทศ:

 1. Eyler, Giles, & Schmiede (1996)

“A Practitioner’s Guide to Reflection in Service Learning”

→ การสะท้อนคิด (Reflection) เป็นหัวใจสำคัญที่เชื่อมประสบการณ์กับการเรียนรู้เชิงนวัตกรรม

 2. Kolb (1984)

“Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development”

→ ชี้ว่าประสบการณ์ตรงเป็นปัจจัยสำคัญในการพัฒนาความสามารถของผู้เรียน ........................................ รูปแบบการจัดการเพื่อพัฒนาคุณลักษณะความเป็นนวัตกรของนักศึกษาในโครงการบัณฑิตนักพัฒน์ นวัตกรชุมชนต้นแบบวิถีพุทธ”

ซึ่งเป็นลักษณะของงานวิจัยพัฒนา (Research and Development: R&D)

⸻

ระเบียบวิธีวิจัย

การวิจัยนี้เป็นการวิจัยและพัฒนา (Research and Development) โดยมีขั้นตอนหลักดังนี้:

ขั้นตอนที่ 1: การศึกษาสภาพปัจจุบันและปัจจัยที่เกี่ยวข้อง

 • กลุ่มเป้าหมาย:

 • นักศึกษาในโครงการบัณฑิตนักพัฒน์

 • อาจารย์ที่ปรึกษาโครงการ

 • ผู้นำชุมชน หรือภาคีเครือข่ายในชุมชนต้นแบบ

 • เครื่องมือ:

 • แบบสอบถาม (Questionnaire)

 • การสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth interview)

 • การสนทนากลุ่ม (Focus group)

 • การวิเคราะห์ข้อมูล:

 • ข้อมูลเชิงปริมาณ: สถิติเชิงพรรณนา เช่น ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

 • ข้อมูลเชิงคุณภาพ: วิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis) เพื่อหาแก่นความคิด/แนวโน้ม

⸻

ขั้นตอนที่ 2: การออกแบบรูปแบบการจัดการ

 • แนวคิดที่ใช้ในการออกแบบ:

 • แนวคิดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning)

 • การเรียนรู้เชิงประสบการณ์ (Experiential Learning)

 • หลักพุทธธรรม (เช่น พอเพียง เมตตา สัมมาทิฏฐิ)

 • นวัตกรรมเพื่อสังคม (Social Innovation)

 • วิธีการออกแบบ:

 • สังเคราะห์ข้อมูลจากขั้นตอนที่ 1

 • จัดทำร่างรูปแบบการจัดการ (Model Draft)

 • นำเสนอผู้ทรงคุณวุฒิเพื่อพิจารณาและปรับปรุง

⸻

ขั้นตอนที่ 3: ทดลองใช้รูปแบบ (Try-out)

 • กลุ่มทดลอง:

นักศึกษาที่เข้าร่วมโครงการในปีการศึกษาหนึ่ง (หรือภาคเรียน) จำนวนหนึ่งกลุ่ม

 • กิจกรรมที่ดำเนินการ:

ดำเนินการตามกิจกรรมในรูปแบบที่ออกแบบ เช่น การเรียนรู้ในชุมชน โครงการพัฒนานวัตกรรมร่วมกับชุมชน ฯลฯ

 • การเก็บข้อมูล:

 • แบบประเมินก่อนและหลังทดลอง (Pre-test/Post-test)

 • การสัมภาษณ์ หรือแบบสอบถามความคิดเห็น

 • การสังเกตพฤติกรรม (Observation Checklist)

⸻

ขั้นตอนที่ 4: การประเมินผลและปรับปรุงรูปแบบ

 • เกณฑ์ประเมิน:

 • ด้านคุณลักษณะนวัตกร (เช่น ความคิดสร้างสรรค์ การริเริ่ม ความรับผิดชอบต่อสังคม ฯลฯ)

 • ด้านคุณธรรมจริยธรรมวิถีพุทธ

 • ความพึงพอใจของนักศึกษา/ชุมชน/อาจารย์

 • การวิเคราะห์ข้อมูล:

วิเคราะห์เชิงสถิติ (Paired t-test หรือ Descriptive Statistics) และวิเคราะห์เชิงคุณภาพ

⸻

ขั้นตอนที่ 5: สรุปผล และจัดทำคู่มือ/ข้อเสนอแนวทาง

 • จัดทำ รูปแบบการจัดการฉบับสมบูรณ์ พร้อมแนวทางการนำไปใช้

 • จัดทำข้อเสนอแนะสำหรับผู้บริหารการศึกษา สถาบัน หรือหน่วยงานพัฒนาชุมชน